Lübnandaki Filistinli Mülteciler
Arap-İsrail savaşlarının, Lübnan’ın İsrail tarafından işgalinin ve Lübnan İç Savaşı’nın kurbanları olan Filistinli mülteciler yarım yüzyılı aşkın bir zamandır Lübnan’daki mülteci kamplarında yaşamaktadırlar. 1948’de yerlerinden edilenler Lübnan’ın İsrail sınırına yakın bölgelerinde yaşamaktadırlar. Kasım 1999 rakamlarına göre, UNRWA’da kayıtlı olan Filistinli mülteci sayısı 373.440’dır ve toplam Lübnan nüfusunun yaklaşık %12’sini oluşturmaktadır. Lübnan’da yaşayan Filistinli mültecilerin %56’sı, Lübnan’a yayılmış olan UNRWA’ya bağlı toplam 14 mülteci kampında yaşamlarını sürdürmektedir. Lübnan toplumunun en fakir kesimini temsil eden Filistinliler, Lübnan hükümetinin sorumsuzluğu, acımasızlığı ve İsrail hükümetinin geri dönüş konusundaki inatçı tutumu nedeniyle çok kötü koşullarda hayatlarını idame ettirmeye çalışmaktadırlar. Aynı zamanda Arap ülkelerinde bulunan Filistinliler içindeki en fakir grubu temsil etmektedirler.
Lübnan, mültecilerin statüsüne ilişkin 1951 Sözleşmesi’ne ve 1967 Protokolü’ne taraf değildir. Dolayısıyla bu metinlerin yüklediği sorumlulukları kabul etmemektedir. 1950 yılında Lübnan hükümeti ülkedeki Filistinli mültecilerin yönetimi için Merkezi Kurul adında özel bir yapı oluşturmuştur. 31 Mart 1959 tarihli 42 ve 927 nolu kararnamelere göre hükümet, İçişleri Bakanlığı’na bağlı Filistinli Mülteci Sorunları Departmanını kurmuştur.
Bu kararnameler söz konusu birime Filistinli mültecilerin bulundukları bölgeleri yönetme sorumluluğu vermektedir. Mülteciler, bölgeye gelen ve bölgeden ayrılan mültecilerin kayıtlarını tutma ve kamplarda bulunanların kayıtlarını koruma gibi görevleri bulunan bu birime, doğum, evlilik, yer değiştirme ve benzeri diğer sosyal değişiklikleri bildirmek zorundadırlar. Bu departman aynı zamanda mültecilere pasaport dağıtımından sorumludur ve dışarıdan gelen finansal yardımların mültecilere ulaştırılmasını onaylama yetkisine sahiptir. Sosyal hizmetlerin sağlanmasında bu departman sadece UNRWA ile iletişim kurar, bunun dışında sosyal hizmetlerin sağlanması sorumluluğu yalnızca UNRWA’ya aittir. Bu konuda söz konusu departman hiçbir sorumluluk almamıştır.
„Lübnan’a Giriş, Yerleşme ve Lübnan’dan Çıkışa İlişkin Kanun“un (10 Temmuz 1962) 1. maddesine göre, Lübnan’daki bir Filistinli mülteci, İşgücü ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından -maksimum iki yıl olmak üzere- verilmiş geçerli çalışma izni olmaksızın bir işte çalışamaz. Filistinli mülteciler Lübnan vatandaşı değildirler. Örneğin, bir Lübnan barosunda ya da hükümete bağlı bir birimde çalışabilmek için en azından on yıldan beri Lübnan vatandaşı olma şartı olduğundan Filistinlilerin üst düzeydeki mesleklerde çalışabilmelerinin imkanı yoktur.
Lübnan’daki Filistinli mülteciler, yalnızca UNRWA’da, Filistin Kızılhaç’ında ve bazı sivil toplum örgütleriyle, resmi çalışma izni gerektirmeyen bazı alanlarda (tarım, hayvan bakıcılığı, kamplardaki küçük teşebbüslerde) çalışabilmektedirler. 1994 yılı itibariyle, 218.178 potansiyel işgücünün yalnızca %4.86’sı bu alanlarda çalışabilmekteydi. Toplam işgücünün yalnızca %0.14’ü çalışma iznine sahipti. Geri kalan %95’lik kısım ise ya işsiz ya da inşaat ve mevsimlik tarım gibi sektörlerde, düşük ücretle ve tehlikeli koşullarda çalışmak durumundaydı.
Lübnan 1972 yılında Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ve Her Türlü Irkçılığın Ortadan Kaldırılmasına ilişkin Uluslararası Sözleşme’ye taraf olmuştur. Bu uluslararası belgelere göre, her insan yaşamını çalışarak kazanma ve bunu özgürce seçme hakkına sahiptir. Taraf devletler bu hakkı korumak için gerekli şartları hazırlamak durumundadır. Dolayısıyla aynı yükümlülüğü bu sözleşmelere taraf olan Lübnan da yerine getirmek zorundadır. Fakat söz konusu istatistikler ve mültecilerin içinde bulundukları kötü şartlar, Lübnan’ın bu yükümlülükleri yerine getirmediğini göstermektedir.
Lübnan’da yaşayan mültecilerin içinde bulunduğu maddi koşullar Körfez Savaşı’ndan sonra daha da kötüleşmiştir. FKÖ’nün savaş sırasında Irak’ın yanında yer alması, Filistinli mültecilerin Körfez ülkelerinde iş bulma imkanlarını ortadan kaldırmıştır. 1993 yılının Eylül ayında İsrail ile FKÖ arasında imzalanan Oslo Anlaşması ile FKÖ, Batı Şeria ve Gazze dışındaki bölgelerde yaşayan mültecilere yapılan yardımları kesmiştir. Aynı şekilde UNRWA da Lübnan’daki mültecilere Batı Şeria ve Gazze’deki mültecilere yapılandan daha az yardım yapmaya başlamıştır.